Nûçe

lêgerîn >> têkîlî >>

kunye >>

  Rûpela Serî         Gotar       Lêkolîn       Nûçe       Belge       Servîs       Arşîw       Kunye                                      

Sîstema cerdevanî (koricitî) bûye belaya serê Kurdan

KURDISTAN-NETEW

Weşandin:13 Gulan, 2009

AMED --   Piştî qetliama li Mêrdînê sîstema Koricitiyê rojeva raya giştÎyê dagir kir.

Wek tê zanîn şevê duşemê li Mêrdînê di êrîşeke dervey mirovayetî de 45 kes jiyana xwe ji dest dan û derket holê êrîş ji aliyê cerdevanan ve bi sîlehên koriciyan hatiye pêk anîn.

Cerdevanên hejmara wan digihîje 90 hezaran ji 1987'an ve di dema Hikûmeta ANAP'ê ya di bin Serokatiya Turgut Ozal de dest pê kiribû. Cerdevanên li herêmê di gelek karên kirêt de hatin bikaranîn, lingek girîng ê pirsgirêkên herêmê ye.

Cerdevanên di pevçûn û operasyonan de wekî eniya pêşiyê hatin bikaranîn, her tim wekî, 'xayin' hatin binavkirin. Dewleta ku li aliyekî cerdevan li hemberî PKK'ê û gelê herêmê bi kar anîn, li aliyê din jî li hemberî cîhanê bi gotina, 'Vaye 90 hezar kurd bi dildarî çek hildane û li hemberî PKK'ê dibêje ez nûnerê kurdan im şer dike" ew bi kar anîn.

Cerdevanên berî salên 1999'an bi awayekî çalak li hemberî PKK'ê hatin bikaranîn, piştî sala 2004'an nexwestin cerdevaniyê bikin.

Di pêvajoya cerdevankirinê de û piştî berfirehbûna cerdevaniyê PKK'ê şert û mercên cerdevanan her tim li ber çavan girtin. Ji bo vê yekê gelek caran bi gotina, "Lazim e dev ji hevkariyê berdin û çekên xwe deynin” banga efûyê li cerdevanan kir. Ev bangewaziyên PKK'ê gelek caran bandoreke mezin li ser cerdevanan kir û gelek cerdevanan dest ji çekan berdabû.

Wek tê zanîn Kurd koriciyan ku îxanetê li gelê xwe dikin wekî "cehş" binav dikin.

Ji parlementeran ji bo pergala cerdevaniyê nirxandinên cuda

Derbarê pergala cerdevaniyê ku piştî komkujiya li Mêrdînê cardin hate rojevê de nirxandinên cuda tên kirin. AKP nîqaşên wekî, "Bila cerdevanî bê rakirin" an jî "Bila bê sererastkirin" dike û CHP jî diyar dike ku lazim e hikûmeta biryar bide û xebatekê bike.

DTP diyar dike ku ji bo rakirina cerdevaniyê biryara Wezareta Karên Hundir bes e. Parlementerê ODP'ê Ufus Uras jî daxuyand ku yên pergala cerdevaniyê biparêzin dibin nîvekarê komkujiyan.

'Xwestin komkujiya 1994'an dubare bikin'

Îdîayên derbarê komkujiya Gundê Zangirtê de bi dawî nabin. Kemal Acun ê li gundê nêzîk dijî îdîa kir ku sedema daxwaza nehiştine delîlan ew ku bûyerê bavên ser PKK'ê. Acun wiha got: "Yên komkujî kirîn di sala 1994'an de jî ji heman malbatê 8 kes kuştibûn û bûyer avêtin ser PKK'ê.

Malbata Çelebî ku ji bo nebe cerdevan ji gund koç kir, piştî vê bûyerê cardin vegeriya gund û bû cerdevan. Bi vê komkujiyê cardin xwestin heman tiştî bikin. Lê vê carê serneketin."

AKP koriciyan diparêze

.AKP ku li bakurê Kurdistanê rêxistinbûyîna xwe bi taybetî bi riya serokeşîr û sercerdevanan pêk tîne û di hilbijartinên borî de jî bi tevahî xwe sparte wan niha behsa rakirina vê sîstemê dike. Ev yek jî pirsa, ‘gelo AKP çiqasî cidî ye an dîsa takiyeyê dike” tîne hişê mirovan. Wezîr Cemîl Çîçek bi giştî sîstema cerdevaniyê parast û bi van gotinan xwest bandora vê sîstemê ya li ser pêkhatinên xeter yên li herêmê bincil bike: “Dibe ku di nava sîstemê de yên xeletiyan dikin hebin. Lê belê divê bi şêwezekî ser piyan mirov nerazîbûnan nîşan nede û nirxandinan neke. Ne rast e ku hemû cerdevan di bin zanê de bên hiştin. Nêzî 50 hezar cerdevanên gundan ji bo parastin û asayişê xabatê dikin. Wê ne rast be ku hemû wekî hev bên nîşandan.”

Berdevkê hikûmeta AKP’ê ku li bakurê Kurdistanê rêxistinbûna xwe spartiye sercerdevanan, tevî xwedîderketinê jî got ji bo çareseriya pirsgirêkan ew dikarin bikevin nava hewldanan. Çîçek wiha axivî: “Aliyên sîstemê yên werin guftûgokirin hene, lê reşkirina tevan ne rast e. Dikare were islahkirin, dikare were rakirin. Lê divê ev tev bi yekhestî neyên kirin. Divê saziyên dewletê di navbera xwe de guftûgo bikin û biryarê bidin.”

‘Cerdevanî pergalek şaş e

Piştî ku li gundê Zankirta girêdayî navçeya Şemrexa Mêrdînê ji aliyê cerdevanan ve 44 kes hatin kuştin pergala cerdevaniyê dîsa kete rojevê. Li ser mijarê pispore Beşa Zanistiya Civakî yê Zanîngeha Yuzuncu Yila Wanê û Serokê Beşê Prof. Dr. Mehmet Ruhî Kose, diyar kir ku komkujiya li Mêrdînê pêk hat ji aliyê zîhniyeta feodal ku hêza dewletê bi kar aniye ve pêk hatiye. Kose, xwest ku pergala cerdevaniyê bê rakirin û wiha got: “Divê çekên giran ên mirovan dikujin ji destê van mirovan bên girtin. Divê kesên di nava pergala cerdevaniyê de cih digirin bi taybetî jî zilam, tevî malbatên xwe bên rehabîlîtekirin û piştre tevî civakê bibin.”

Kose, derbirî ku ji ber pirsgirêkên li herêmê dewlet polîtîkayên şaş pêk tîne û wiha got: “Pêvajoya siyasî ya li herêmê ji nîvê salên 80’î ve dest pê kir, rê li ber leşkeriyê, pevçûnên bi pilankirinî, şîdet û polîtîkayên şaş ên dewletê vekir. Polîtîkaya şaş a dewletê pergala cerdevaniyê ye. Yanî dewletê berpirsyariya xwe ya siyasî, leşkerî û sivîl a têkoşîna li hemberî rêxistina li hemberî xwe spart eşîrên xwedî taybetiyên feodal û girtî. Divê ev pêkanîn li welatekî demokratîk nehata pêşxistin.”

Cerdevanên çek danîn: Cerdevanî bûye bela serê herêmê

Cerdevanê piştî komkujiya li Gundê Kertê yê Şemrexa Mêrdînê bi armanca protestokirinê çek danî yê bi navê Haydar Kara diyar kir ku piştî komkujiyê ji xwe şerm kirine û wiha got: "Ji ber vê me çek danî. Leşkeran çek negirtin. Ji ber vê me çek danîn hewşa qereolê. Bila pergala cerdevaniyê êdî bê rakirin. Cerdevanî bûye bela serê herêmê."

Dengvedana komkujiya li Gundê Kertê bû sedema kuştina 44 kesan berdewam dike. Piştî komkujiyê li Gundê Heretîsê yê Navçeya Elbaka Wanê 26 cerdevanan bi armanca protestokirina vê komkujiyê çekên xwe danîn. Cerdevan ji bo çek berdanê çûn Qereqola Kêlegomê. Leşkerên çek negirtin, xwestin cerdevanan îkna bikin. Lê cerdevanên çek danîn hewşa qereqolê, ji qereqolê dûr ketin. Piştî vê heyetek leşkerî ya serhengek (bînbaşi) jî di nav de heyî gazî cerdevanan kir. Cerdevanan du kes wekî nûner hilbijartin û şandin qereqolê. Cerdevanan bi riya van nûnerên xwe diyarkirin ku bi tu awayî çekan nagirin û ev yek ji leşkeran re ragihandin.

'Cardin em çekan nagirin'

Hevdîtina 2 cerdevanan a bi leşkeran re berdewam dike. Ji cerdevanên çek berdayîn Haydar Kara diyar kir ku cerdevanî ji bo herêmê hatiye rewşa belayek mezin û wiha axivî: "Em cardin çekan hilnadin. Bila pergala cerdevaniyê bê rakirin. Bila rayedar jî êdî bela xwe ji me vekin û nebêjin çekan hildin. Komkujiya li Mêrdînê jî ji xwe bû bûyera herî dawiyê. Piştî vê komkujiyê xew nekete çavên me. Em hatin rewşek wisa, em ji xwe şerm dikin. Ligel vê yekê leşkerî demên dawî zordariyek mezin li me dike. Serê sibê em hatin cem hev û me biryar da ku em çekan danên. Lê çekên me hilnedan. Me jî çekên wan danîn hewşa qereqolê em veqetiyan ji wir. Em cardin çekan nagirin. Banga me li hemû cerdevanan heye ku çekên xwe danên. Cerdevanî hatiye rewşek wisa mirov birayê xwe dikujin. Bila ev bi dawî bibe."

Kara diyar kir ku lijneyek leşkerî hatiye û bang li wan kiriye. Kara derbirî ku 2 kesên hilibjartîn şandine qereqolê û dê ji rayedaran re bêjin ku bi tu awayî çekan nagirin. Kara xwest ku ev cerdevahiya bûye bela serê herêmê bê rakirin.

Cerdevan bûne şebeka sûc kirinê

Bi tevkujiya li Şemrexê re, sîstema cerdevaniyê disa kete rojevê. Di şerê qirêj ê dewleta Tirk 30 sale li Kurdistanê dimeşîne de, cerdevan bi her awayî weke makîneyên suc û kuştinê hatin bikaranîn.
Sîstema Cerdevantiyê, di 1985'an de, li dijî Tevgera Azadiya Kurd hate avakirin û dewletê hima bigre ji 15 saliyan heta 60 saliyan çek dan herkesî. Kesên çek negirtin jî an hatin qetilkirin an jî koçberkirin.

Kesên ev çek girtin jî, ji xwe ji bilî bikaranîna wan bi kêrî ti tiştî nedihatin. Û qaşo ji bo ewlehiyê bû lê ji bo gel bû yek ji xetereyên herî mezin. Di vê pêvajoyê de gelek cerdevan tevlî sucên weke narqotîk, tecawuz, çete, kuştin û serdegertinê bûn. Her çiqas derbarê cerdevanên ku veguherîne makineyên suc û kuştinan de çend doz hatin vekirin jî, kes ji wezifeyê nehat girtin û ti ceza li wan nehat birrîn.

Hin ji van sucên cerdevanan wiha ne:

19 Îlona 2007'an de, li nêzî gundê Hemkan ê ser bi navçeya Şirnexê Bêşebabê ve, 12 kes di wesayîtek de, ji aliyê cerdevanan ve hatin gulebarankirin û qetilkirin. Li navçeya Amedê Ferqînê, di navbera malbatên cerdevan de pevçûn derket û zarokekî jiyana xwe ji dest da, 2 kes jî birîndar bûn.

8'ê Îlona 2008'an de, li gundê Alican ê ser bi navçeya Idirê Karakoyunê ve girêdayî, cerdevanê bi navê Deniz Tutka berê bav, bira û bûka xwe kuşt, piştre jî xwe kuşt. (HAWAR NET.com)
 



 

      Biçe Jora Rûpelê                                                                                                        Hemû naveroka beşa Nûçe »

Hemû naveroka beşa Nûçe »

Hûn jî dikarin gotar an jî lêkolînê xwe bişînin