Nûçe

lêgerîn >> têkîlî >>

kunye >>

  Rûpela Serî         Gotar       Lêkolîn       Nûçe       Belge       Servîs       Arşîw       Kunye                                      

Kurd nexşeriya xwe eşkere dikin - 5

K-NETEW

Weşandin:09 Kewçêr, 2009

AMED (DIYARBEKÎR) --   Em nêrîn û pêşniyarên ji bo çareseriya pirsgirêka Kurd û pêşketina Kurdistanê ji rewşenbîrên Kurd pirsîn û gellek rewşenbîr, nivîskar û sîyasetmedarên Kurd pêşniyarên xwe ji HAWAR NETê re eşkere kirin.

Bi rêze-dosyeya "Kurd nexşerêya pêşaroja xwe eşkere dikin" a di derbarê çareseriya pirsgirêka Kurd de rewşenbîrên Kurd nêrîn û pêşniyar û daxwazên xwe digihînin raya giştî ya Kurdistanî.

Mûrad Ciwan; 'Divê kurd yekîtiyeka sivîl a eşkere û berfireh ava bikin'

DMûrad Ciwan derbarê yekîtÎya Kurdan de dibêje; "Divê kurd yekîtiyeka sivîl a eşkere ya bi wî awayî ava bikin ku partî, rêxistin, komale, rêxistinên civakî, aborî meslekî û grûbên kurd ên din, kesayetiyên ronakbîr û siyasî yên ên Kurdistanî pêk tê."

Nexşeriya Mûrad Ciwan wiha ye;

Gelo li gorî we ji bo çareseriya pirsgirêka Kurd a li bakûrê Kurdistanê di dema nêzik û navîn de dewleta Tirk divê kîjan gavan bavêje?

Di dewra nêzîk û navîn de dewlet lazim e van bike:

- Divê destûr bê guhertin ; tê de li gel hebûna tirkan hebûna gelê kurd û kêmneteweyên li welêt bê qebûl kirin. Yan jî ji wan maddeyên ku neteweyê tirk derbas dibe hemû peyvên tirk bên maliştin, hemwelatiya Komara Tirkiyeyê di destûrê de bê bicîkirin û navê miletan neyê dayîn jî di destûrê de bê qebûlkirin ku Tirkiye ji pirneteweyan, pir zimanan, pir dînan û pirr mezheban pêkhatiye û ev xwdan maf in, dewlet mafên wan garantî dike.

Kemalîzm ji destûrê bê derxistin. Ji bo meriv li Tirkiyeyê welatî be meriv ne mecbur e kemalist be an ji Kemal hez bike. Divê laîkiyek (sekuleriyek) welê bê qebûlkirin. Misilman yan ne misilman, sunî yan elewî hemû dîn û mezheb bi serbestî dine xwe bijîn. mafên însanî bi her awayî bê parastin

- Navê dezgehan bê guhertin ; wekî ji dêlva « Türk Silahli Kuvvetleri » gotina « Turkiye Cumhuriyetî Silahli Kuvvetleri, ji dêlva « Türk bayrağı”, “Türkiye Cumhuriyeti bayrağı” bê danin.

- Ordu, polis, MIT û dezgeyên din ên dewletê ên hesas li gor astên dewletên demokratîk prensîbên Yekîtiya Ewropayê bên reformekirin, li van dezgehan sîstema tekneteweyî bê rakirin, ji bo çend salên pêşiya me kontenjanên mezin en taybetî bên vekirin ku kurd wek kurd di van de cih bigrin, bibin subay û hilkişin meqamên bilind.

Di dezgehên dewletê ên sivîl de jî ev proje bên detpêkirin. Her awe miameleya cudakirinê a li hemberî welatiyên kurd bê rakirin. Mafên însanî, ên jinan, ên zarokan, ên dînan, mezheban û kultur û zimanên cuda bê naskirin ji bo bikaranîna wan derfet bên peydakirin.

- Qanûnên ku danîna partiyên kurdan, propaganda û xebata siyasî, civakî û kulturî ya bi kurdî di wextê hilbijartinan û wextên din de qedexe dike bên guhertin û kurdî di van waran de bê serbestkirin.

- Qanûn û biryarên ku radyo û televizyonên resmî û yên taybetî serbest dikin bê derxistin. Navên kurdi (û zimanên din ên ne tirkî jî) yên gund, bajar, deşt, newal, çiya, çem û taxên kurdan li wan bê vegerandin. Li van deran her gund, bajar tax xwedan maf bin bi referandumê biryarê bidin. Meclisên bajaran û sharederî di van waran de xwedan selahiyet bin, ne walî û wezaretên merkezî yan eskerï

- Divê li hemû bajaran di hemû warên dezgeyên resmî de servîsên kurdîzan ji bo xizmeta welatiyan bê vekirin, personelên duzimanî bên girtin. Ji bo perwerdekirina personelên du zimanî xwendegeh û kursên kurdî bên vekirin.

- Divê qanûna bajar û belediyan bê guhertin. Desthilata mezin ji merkezê bê sitendin û belediye berpirsiyarî û selahiyeta wan bê zêdekirin. Eskerî ji îdareya bajaran bê vekişandin. Berpirsiyariya waliyan di bin a serokê şarederiyan de be, walî ne di ser wan re bin. Hêzên ewleyiyê ên ser bi bajaran ve bên amadekirin.

- Resmî di xwendegehen de ji mekteba destpêke heta dawiya lîseyê dersa zimanê kurdî bê destpêkirin (destpêkê kare bi hilbijartin be, lê di demeka navîn de divê ev bibe mecbûrî.) Li hemû unîversîteyên Kurdistanê beşê ziman û edebiyata kurdî, dîroka kurd û kurdistanê bên vekirin. Lêkolînên li ser ziman, edebiyat dîrok û warên cihê ên civaka kurd destpêbibin. Li çend bajarên Kurdistanê derhal xwendegehên bilind ên ku mamosteyên kurdî digihînin bê vekirin. Di vî warî de alîkarî ji Kurdistana başûr û ji derveyî welêt ji kurdolojiyan û dezgeyên perwerdeyê yên kurdan alîkarî bê stendin.

- Li gel alaya Tirkiyeyê alaya kurdan jî li deverên Kurdistanê û dezgehên kurd bê hilavîstin. Di demeka nezîk de li Kurdistanê lazim e çar ala bên hilavîstin; ALAYA YEKÎTIYA EWROPAYÊ, ALAYA TIRKIYEYÊ, ALAYA KURDISTANÊ, ALAYA HER BAJAREKÎ (wek li Diyarbekirê alaya Diyarbekirê).

- Li temamê lîse û unîversîteyên Tirkiyeyê fêrbûna kurdî berê wek hilbijartin pişt re jî ji bo gihandina welatiyên duzimanî mecbûrî bibe.

- Divê îmkan bê vekirin ku xelkê sivîl li gor programekê xwendegehên fêrbûna zimanê kurdî vekin ji destpêkê heta lîseyê. Dewlet alîkariya maddî bide van dezgeyan.

- Dewlet butçeyeka taybetî pêk bîne hemû kitêbên ziman û edebiyata kurdî ên klasîk û modern biweşîne. Dezgeyên wergerandina berhemên cîhanî ên edebî û klasîk bo ser zimanê kurdî veke. Kitêbên kurdî bikire û li kutupxaneyên Tirkiyeyê belav bike.

Alîkariya meddî û kadroyî bide rojname, muzîk, huner, medya û weşanî. Fondeka taybetî bê vekirin da nivîskar û hunermendên kurd karibin pê bijîn.

- Ji bo dawîlânîna şerê çekdarî li gel DTP-ê û PKK-ê li gor usuleka maqûl peywendî bê danîn. Alîkarî ji Herêma Kurdistanê jî bê stendin. Bi navê Qanûna Aştiya Civakî (Toplumsal Bariş, ne bi navê Genel Af) qanûnek bê derxistin ku çekdar yan ne çekdar hemu PKK-yî serbest vegerin welatên xwe, li zîndanan girtiyên kurd ên siyasî nemînin (Divê Ergenekonî nekevin ber vê qanûnê). Li derveyî welêt sirgûniyên siyasî nemînin. Yên vegeriyan dezgehên civakî û tendurustî bên avakirin ku yên mihtac bên rehabîlitekirin. Kar ji bo wan bê dîtin, yên biumir meaşê teqawudê ji bo wan bê derxistin.

- Sîstema korucutuyê bê belavkirin. Lê meaşê korucuya berdewam be, ew di karên sivîl de bên bicîhkirin, yên bi umir bên teqaudkirin.

- Gundên ku hatin valakirin bê avakirin, gundî vegerin tazminat ji bo wan û ji bo malbatên kuştiyên fail nediyar bê dayin, ew bên teşwîqkirin da karên nuh bibînin.

- Sîstemeka lêkolînê bê danîn da cirm û cînayetên mezin ên van 30 salên dawiyê bên eşkerekirin.

- Projeyên aborî yên ku hatine îlankirin derhal destpêbibin. Teşwîq bên zêdekirin. Dewlet li heryek bajarên Kurdistanê fabrîke û dezgehên dewletê deyne. Hin daîreyên mezin ên dewletê ji Anqerê karin bên rakirin hin bajarên Kurdistanê. Her wekî Merkeza Sosyal Sigortayê, yan Posteyê, yan daîreya zikatê (vergiyê, bacê) dikare bê guhastin Diyarbekirê. Di dewra teknolojiya nuh a internetê de dikare merkeza van daîreyan ne li Anqerê lê li Diyarbekir an bajarekî din ê Kurdistanê be.

- Ji bo heywanxwedîkirin û çandiniyê dewlet îmkan û teşwîqên nuh ên teknîk û fînansî bide, GAP zû bê temamkirin, erdên mayinkirî bên maliştin û erd xizmeta herêmê bê esasgirtin û bê bikaranî

- Orduya mezin ji Kurdistanê vekişe hejmareka maqûl ji bo parastina hidûdan bimîne. Sîstema Jenderme bê belavkirin û ji bo ewleyiya derveyî bajaran sîstemeka sivîl a bi wezareta hundur ve girêdayî bê avakirin. Esker bi her awayî ji parastin û ewleyiya hundurê welata bê vekişiyan.

- MIT dev ji karên xwe yên îstîxbarata hundur berde, berê xwe bide derveyî welêt karê îstîxbaratî yên li hemberî siyasiyan, minorîteyên milî, dînî û mezhebî bê lexukirin, îstîxbarata emniyetê tenê li hemberî karên krîminel ên şexsî û rêxistinî û terorê be.

- Herêma Kurdistana Iraqê derhal resmî û bi eşkereyî bê naskirin, konsolosxane li Hewlêrê bê vekirin, esker û mixaberatên ku li wê derê ne, bê vekişiyan. Peymaneka gelek alî a aborî tîcarî, kulturî û di warê petrol, gaz înşaat, enerjiyê de bê îmzakirin. Welatiyên Tirkiyeyê bi taybetî yên bajarên nêzî hudûd biçin li Kurdistanê yatiriman bikin, ê wê derê bên li Tirkiyeyê û li bakur yatiriman bikin. Bi kêmasî du deriyên din ên hidûd bên vekirin. Deriyên heyî bên serbestkirin da dûvikên bi rojan ên kamyonan nemînin.

- Divê Tirkye siyaseta xwe ya li ser Kerkukê biguhere. Qebûl bike ku maddeya 140-ê tatbîq bibe û mihawele bike ku Kerkûk û deverên ku tirkman û kurd lê ne vegerin ser Herêma Kurdistanê. Projeya petrol û gazê a Kerkuk Îskenderûnê zû bê xelaskirin, ev xet bi Nabuccoyê ve bê entegrekirin.

- Bo meşandina van karên reforman li ser pirsgirêkên kurd ên demkurt û dema navîn wezareteka koordinator a ji bo reformên pirsgirêka kurd bê danîn, Girêdayî bi vê wezaretê li bajarên pêwîst daîreyên koordînator bên danîn. Butçeyeka cidî ji bo vê bê veqetandin.

- Tirkiye ew şertên ku endametiya Yekîtiya Ewropayê garantî dike hemuyan bicîh bîne.

-Tirkye nexşeriyeka dûrudirêj amade bike ku ê çawa sîstemeka nuh a ne unîter û ne merkezî li Tirkiyeyê deyne ku tirk wek millet xwedan îmkan û derfetên çi ne, kurd jî wek milet bibin xwedan wan derfetan. Û îradeya ku ê ber bi wir de biçe îlan bike.

Gelo ji bo bi dest xistina mafên xwe yên neteweyî û ji bo pêşerojeke bihêz di dema nêzik û navîn de divê Kurd çi bikin?

- Divê kurd yekîtiyeka sivîl a eşkere ya bi wî awayî ava bikin ku DTP, partî, rêxistin û grûbên kurd ên din, kesayetiyên ronakbîr û siyasî yên kurd û kurdistanî (ereb, suryanî, ermenî yahûdî, tirkman, azerî û her kî hebe) rêxistinên minorîteyên dînî û mezhebî ên Kurdistanî, rêxistinên civakî yên wek baro, odayên aborî, sinaî û bazirganî, sendîka, komeleyên kulturî û yên mafên jinan, zarokan û yên meslekî yên din tê de amade bibin.

Di vê platformê de divê cih ji rêxistinên AKP-ê ên Kurdistanê ên ku çareseriya pirsa kurd dixwazin jî hebe. Rê heta ji rêxistinên Kurdistanê ên partiya CHP, Selametê û partiyên din ên ku bi rastî jî çareseriyê dixwazin hebe. Bi her awayî bibe platformeka neteweyî ji bo ”DAXWAZÊN DEMA KURT û NAVÎN”.

- Divê ev platform bi saya pisporên kurd yên hiqûqî, siyasetzanan û nunerên siyasî yên kurdan eger karin du miswedeyên DESTÛRA TIRKIYEYê yên ku ew dixwazin amade bikin. Yek miswedeya destûra demdirêj (azamî) ya din miswedeya destûra demkurt (asgarî). Eger ev platform li ser destûra dema azamî lihevneke dikare miswedeyek ”DESTÛRA KURDAN A DEMA KURT Û NAVÎN” binivîse û pêşkêşî raya Tirkiyeyê bike.

- Ji bilî vê, maddeyên ku me li jorê ji bo dewleta tirk destnîşan kirin kurd wan bikin programa xwe û ji bo cîbicianîna wan bi metodên rasyonel, zîrek û bikêrhatî yên eştiyane têkoşînê bidin, mihawele bikin ku li hundur, li herêmê û li qada navneteweyî piştgiriyeka xurt ji bo wan bidestxin.

Mûrad Ciwan kîye?

Mûrad Ciwan nivîskar, rojnamevan û siyasetmedarê kurd e.

Ciwan di sala 1956'an de li Diyarbekirê hatiye dinyayê. Heta dawiya mekteba mamostetiyê li Diyarbekirê xwendiye, lê dîplomeya xwe ya mamostetiyê ji mekteba mamostetiyê ya Akşehirê (qeza Konyayê) wergirtiye. Salekê li Diyarbekirê mamostetiya zimanê îngilîzî û salekê jî li Unîversîteya Îstanbûlê huqûq xwendiye. Ji ber xebata xwe ya siyasî xwendina xwe temam nekiriye. Di nîsana 1980-yî de derkatiye derveyî welêt, piştî darbeya 12'ê îlona 1980-yî ya li Tirkiyeyê li Swêdê bicî bûye. Heta dawiya sala 1992-yê aktîf di xebata siyasî ya şoreşgerîya kurdewerî de cî girtiye, demekê sekreteriya giştî ya PPKK'ê (Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê) kiriye. Di sala 1992'yê de ji xebata siyasî ya aktîf vekişiyaye û xwe daye kar û barê medya, lêkolerî û nivîskariyê.

Ji 1981'ê heta tîrmeha 1997-ê berpirsiyariya redaksiyona rojnameya Armancê kiriye. Gellek meqaleyên wî yên bi tirkî û kurdî li ser pirsgirêkên siyasî, li ser ziman, dîrok û edebiyata kurdî di kovar û rojnameyên curbecur de hatine weşandin.

Mûrad Ciwan di sala 2006'an malpera Netkurdê avakir û hê jî wek gerînendeyê Netkurdê karê xwe dimeşîne û gotarên wî ser Netkurd û weşanên cûda de tê weşandin.

Ew bi Mukkades Çilgin re zewicî ye û bi navê Rûken, Nûşîn, Rûgeş û Ariya çar zarokên wan hene.

Berhem
Türkçe açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi - Kurmanc Lehçesi (Rêzimana Kurdî bi şîrovekirina bi Tirkî-Lehceya Kurmancî)
Ahmedê Xanî - jiyan, berhem û bîr û baweriyên wî
 

Munzur Çem; 'Gava pirsgirêk di her alî de hat ronîkirin, referandumek bê çêkirin û gelê Kurd di derheqa pêşeroja xwe de biryarê bide'
 

ÇMunzur Çem derbarê helwesta dewleta Tirk de kurdan hişyar dike û dibêje; "Desthilatdaran, hedefe ku bi slogana „yek milet, yek dewlet, yek al, yek ziwanê û yek dîn“ tê ziman, terk nekirîye. Bêguman nav wan de kesên ku şaşîtîya vê stratejîyê dibînin û dixwazin ku bê terkkirin hen in, lê ew daxwaz wek helwestek polîtîk di rojeva dewletê de cîh negirtîye. Guhartin û gavên dewletê taktîkî ne"

Nexşeriya Munzur Çem wiha ye;

Gelo li gorî we ji bo çareseriya pirsgirêka Kurd a li bakûrê Kurdistanê di dema nêzik û navîn de dewleta Tirk divê kîjan gavan bavêje?

1. Ji ber ku pirsgirêka Kurd re çareserîyek aştîyane bê dîtin, berê her tiştî gere azadî hebe. Azadîya dîtinê, azadîya çapemenîyê, azadîyê organîzebûnê û êd. Ji ber vê yekê dewlet gere wext wunda meke, sîstemê demokratîze bike; yanê qedexe û asteng ji holê bên rakirin, projeyên asîmîlasyonê bên sekinandin, ji bo gelê Kurd û kemneteweyan mafên kulturî, demokratîk û polîtîk, bêsînor bên naskirin,

2. Ji ber ku zimanê Kurdî (gore herêman Kurmancî yan jî Kirmanckî) bibe zimanê fermî, gav bên avêtin. Bêşik, di vê babêtê de perwerde cîyek pir giring digire. Di alîyek de zarurî ye ku naveroka programa perwerdeyê jî rasîstî û şovenîstîyê bê paqijkirin, li ser esasên demokrasî û we khevîyê nûva bên amadekirin. Di alîyê din da jî, ji ber ku Kurdî ji bo zarokên Kurd bibe ziwanê perwerdeyê û kemnetewe jî bikarin dîsa di dibistanan de bi zimanê dayîkê xwendin û nivîsandinê fêr bin, gav bên avêtin.

3. Operasyonên leşkerî ji têde, hemû metodên şîddetê bên terkkirin. Leşker ji bajar û qezayan bên durxistin, çalakîyên leşker û polîs ên ku armanca wan tehdîdkirina gel e, bên sekinandin. Herêmên mayinkirî bên paqijkirin û gor bercewendîyên gelê vê heremê nûva bên awankirin. Ji bo awankirina gundên valakirî tedbîr bên girtin, neheqîyên ku li xelkê hatine kirin, bên telafîkirin.

4. Çêkirina bendavan bê qeyd û şert bê sekinandin. Ji bo parastina tebîatê û eserên kulturî û dîrokî tedbîr bên girtin.

5. Li Kurdîstanê paşvamayina aborî, neticeyek polîtîka dewletê ye. Ji bo telafîkirina vê rewşê û bilindkirina qalîteya jîyanê, programek taybetî bê amadekirin û tedbîrên cîddî bên girtin.

6. Astengên ku di nav parçeyên Kurdîstanê de rê nadin têkilîyên baş û pêşvecû yî, ji holê bên rakirin.

7. Gava ku di atmosferek azad de, li ser pirsgirêkê têra xwe hat qisekirin û pirsgirêk di her alî de hat ronîkirin, referandumek bê çêkirin û gelê Kurd di bi îradeya xwe ya azad derheqa pêşeroja xwe de biryarê bide.

Ez di vê babetê de dixwazim berê vîya bejim. Rast e, di derheqa Kurdan de politikaya dewleta Tirk a 85 salî îflas kirîye û vê rastîyê jî kesên ku dewletê îdare dikin, ji hekesî baştir dizanin. Ji ber vê yekê jî behsa guhartinan dikin. Behs dikin lê mabesta wana guhartinek bingehî nîye. Ew hîna jî bi stratejîya 1924an va girêdayîne. Desthilatdaran, hedefe ku bi slogana „yek milet, yek dewlet, yek al, yek ziwanê û yek dîn“ tê ziman, terk nekirîye. Bêguman nav wan de kesên ku şaşîtîya vê stratejîyê dibînin û dixwazin ku bê terkkirin hen in, lê ew daxwaz wek helwestek polîtîk di rojeva dewletê de cîh negirtîye. Guhartin û gavên dewletê taktîkî ne.

Em werin ser pirsa we ya duemîn; „Di dema nêzik û navîn de divê Kurd çi bikin?“

1. Guhartinên ku dewlet behs dike, di çareserkirina pirsgirêka miletek bindest de gavên piçûk in, lê, eger meriv polîtîka Dewleta Tirk a 85 salî bide ber çavan, dibîne ku usa nînin. Piçûk yan jî mezin ferq nake; gavên ku tên avêtin, eger gor bercewendîya gelê me baş in, wek Kurd em gere li gel bin, xwedî derkevin û ji bo beşvebirinê bixebitin.

2. Eşkere ye ku îro di bakûrê welêt de sîyaseta kurd an li bin bandura partîyek de, di eslê xwe de bin bandura yek kesê de ye. Di polîtikaya PKK yan jî serokê wê Öcalan de 2 taybetîyên giring henin:

a) Berê her tiştê, ji bo çareserkirina pirsgirêka Kurd, programek wan ê vekiri yan jî ronî tune. Zu-zu dîtinan diguharin; îro tiştek dibêjin sibê tiştek din. Cuda-cuda kes, cuda-cuda nêrîn û daxwazan tîne ziman. Bêguman ev jî dibe sebebê alozîyek mezin. Bi vê rewşê şansê serketinê tune.
b) Tiştên ku Öcalan û partîyê wî, ji bo çareserkirina pirsa Kurd heta îro eşkera kirine, di eslê xwe de mafên ferdî ne. Bêşik, mafên sexsî yan jî ferdî jî muhim in û meriv nikare vana piçûk bibîne. Lê, gere em xwe bîr mekin ku azadîya miletek bindest, bi destxisitina mafên kollektîf va g irêdayîye. Mafên sexsî, têra çareserkirina pirsgirêka Kurd nakin. Kurd di têkoşîna xwe de gere vê rastîyê ji çavan dûr mexin.

3. Bi taybetî jî di dema guhartinên mezin de, hebûna dezgehên neteweyî yan jî mîllî pir giring e. Li ser pêşeroja miletek, yek partî yan jî şexsek na, gere gel bi xwe biryar bide. Ev çava dibe? Ev jî bi rêya dezgeh û sazîyên ku bi berfirehî gelê temsîl dikin, yanê bi rêya dehzgeh û sazîyên neteweyî dibe. Lê mixabin, Kurd îro ji vê pozîsyonê gelek dûr in.

5. Di alîyê organîzebûnê de rewş çava dibe bila bibe, nav Kurdan de zor û şîddet gere ji rojevê dûr bikeve. Dostayî, alîkarî û hevgirtin, gere di nav Kurdan de bibe esasê têkilîyê.

6. Kolonyalîzma Tirk heta îro, stratejîya xwe li ser înkarkirina gelê Kurd inşa kirîbû. Niha, ev polîtîka gav bi gav tê terkkirin lê ji ber ku armancên stratejîk nehatine guha rtin, derev û lîstikek diçe, şuna wî de yekê nû tê. Îro, parêzger û alîgirên sîstemê, bi hemû îmkanên xwe, berxwe didin ku pê gelê bixapanin, bêhîvîtî û bêwarîtîyê belav bikin.

Şik tune, hemberê vê kampanyaya nerast, barê herî giran dikeve ser milê întellektuelên Kurdan. Kurd, bi gotinên vala na, gerê bi zanayî, bi belge û dokumentan bersiva kolonyalîstan bidin, derev û durûtîyên wana eşkera bikin.

7. Kurd gere ber xwe bidin ku di her alîyê civakê de, wek netewe xwe organîze bikin. Ciwan, jîn, mamosta, doktor, muhendîs, karker, rojnamevan, nivîskar, hûnermend û ên din, hemû bibin dezgehên demokratîk û kulturî yên neteweyî.

8. Kurd gere ji bo şîkestina têsîra asîmîlasyonê ber xwe bidin, di her alîyê jîyanê de ziman û sembolên xwe pê kar bînin; dîroka xwe, welatê xwe, kultur û nasnameya xwe baş nas bibin.

9. Hem di nav bajarên bakûrê Kurdîstanê de hem jî di nav cuda-cuda parçeyên Kurdîstanê de, ji bo pêşketina têkiîyên kulturî, sosyal û aborî gav bên avêtin.

10. Çiqas ku ji destê Kurdan hat, îdareya welatê xwe bigirin destê xwe, bi dilsozî gelê xwe ra xizmetê bikin.

11. Bilindkirina hîsên neteweyî jî gelek muhim e. Lê, şerte ku, kirina xebatek usa de, hemberê gelek din tu carî dijminatî, kin û nefret cih megire. Dijminê gelê me hêzen dagirker in, kolonyalîst in, gel nînin.

Munzur Çem kîye?

Rojnamevan û nivîskar Munzur Çem di sala 1945'an de Kêxî (Cêxî) Qurze de hatiye dinya. 1971 de kî Fakulteya Îqdîsadî û Ticarî ya Berz ya Enqere qedandiye.

Munzur Çem, ji 1970'an vir ve meqale, roman û çîrokan dinivsîne. munzur Çem bi giranî bi zaravaya Kurdî Kirmnackî dinivsîne. Navên cuda bi karanîye wek H. Toprak, A. Taş, M. Çem, B. Şilan, S. Dilan, Mirzali Çimen...

Di hin rojname û malperan de gotarên wî tê weşandin.

Munzur Çem, yek ji damezrênerê Kurd-PEN ye.

Berhemên wî

A. Taş, Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı (Kurdistanê Tırkiya, Halê Ekonomik û Politik), tırki. Özgürlük Yolu Yayınları, Çeleyo Qız 1985.
Gülümse Ey Dersim -Roman 3 Cilt- (Bıhuye Ey Dêrsim), tırki. Özgürlük Yolu Yayınları 1990, 1991, 1993 Koln.
Mirzali Çimen, Dünü ve Bugünüyle Gerikalmışlık Sorunu (Vıjêri ra bı Ewro Problemê Pêysermendışi), tırki. Öz-Ge Yayınları 1991 Ankara.
Hotay Serra Usıvê Qurzkızi, Kırmancki (zazaki) 1992 Weşanên Roja Nû, Stockholm.
Tayê Kılamê Dêrsimi. Kırmancki, 1993 Stockholm.
Ferheng Kurdi-Tırki, (Kırmancki / Zazaki- Türkçe Sözlük) Stockholm.
Alevilik Sorunu ve Dersim Ayaklanması Üzerine (Problemê Elewiyên û Xoverdayişê Dêrsimi Ser o), tırki. 1995 Stockholm. No kitab hetê nustoxi ra reyna ame wendene, tayê meseleyê bini nusnayî û bı nameyê "Dersim'de Alevilik" hetê Peri Yayınları ra 1999 de, ede Istanbul de ame çapkerdene.
Ormanın Dili (Vengê Bırri) sanıki, tırki 1996 Stockholm.
İsyana Çağrı -Roman- (Vengdayişê Xoverdayışi) tırki, 1996 Stockholm.
Ekmeği de Yaktılar -Roman- (Non ki Vêsna) tırki, Pencinar Yayınları 1997 Stockholm.
Kulê 38'i -Roportaji- kırmancki, Weşanên Komkar 1998 Koln.
Luye be Bıza Kole ra - Şanıkê miyanê şarê, kırmancki, Weşanên Komkar1998 Koln.
Tanıkların Diliyle Dersim 38 (No kıtab tırkiyê Kulê 38i yo û hetê Mûnzûr Çemî ra amo çarnayine) Peri Yayınları1999 İstanbul.
The Voice of the Forest, Komkar Publications. İngilizki, 2000 Koll

Osman Aytar; ”Divê tu partî, rêxistin û kesayetî xwe nexe şûna îradeya azad a gelê Kurd”

ZOsman Aytar dibêje; ". Divê dewlet helw bide ku di pey şertên demokratîk û azad de referandûmek pêk bê ku li wir gelê Kurd bi îradeya xwe azad bikaribe li ser pêşeroja xwe di navbera çareseriyên cuda de biryarê bide. Wexta di şertên azad û demokratîk de Kurd li ser pêşeroja xwe xwediyê biryarê bin, encamên referandûmê çi dibin bila bibin, ger rê li ber xwe îfadekirin û xwerêxistinkirina nêrînên ku hindikayî de mane, neyê girtên divê hemû alî îhtirama encaman bigrin."

Nexşeriya Osman Aytar wiha ye;

Gelo li gorî we ji bo çareseriya pirsgirêka Kurd a li bakûrê Kurdistanê di dema nêzik û navîn de dewleta Tirk divê kîjan gavan bavêje?

Berê ku ez bersiva pirsên we bidim, dixwazim li ser “dema nêzîk” û “dema navîn” çend gotinan bibêjim ku ji bo daxwaz û pêşniyarên ku ez dê li jêr rêz bikim giring in. Qesda mirov bi “dema nêzîk” û “dema navîn” çiye, wekî tê zanîn dikare li gorî kesan bê guherandin. Ew girêdayî ka mirov di derbarê pêşeroja pirsa Kurd û Kurdistanê de çi difikire jî.

Ji bo min “dema nêzîk” ew dem e ku dawî li siyaseta înkar û îmhayê bê dayin, pirsa ku bi sedsalan e li ser wê zilim û zordestî heye bi awayekî vekirî bê qebûlkirin û şertên demokratîk û azad ku li wir parastvanên her babet çareseriyê xwe dikarin îfade bikin pêk bên. “Dema navîn”, ew dem e ku di destpêka wê de divê gelê Kurd bi riya referandûmekê li ser pêşeroja xwe bi xwe bîryar bide. Ji ber vê yekê jî “dema navîn” dê li gorî biryara gel a azad şikil bigre. Ji ber vê yekê, ez dê di derbarê dema “navîn” de tenê pêşniyarek di derbarê referandûmê de bînim û ji ber çarçoweya bisînorkirî ya van pirsên we û bersivên min ez dê li ser çareseriyên ku dikarin bi encamên referandûmeke weha bên holê nesekinim. Ew dikarin bibin babeta nivîseke yan jî munasebeteke din. Bi vê ronîkirina kurt daxwaz û pêşniyarên (wekî çend ji yên herî giring) min ku ez dixwazim li vir binav bikim ev in:

Di dema nêzîk de:

1. Dewleta Tirkiyeyê, gavên ku heta nuha bi navê “Vekirina Kurd” /”Vekirina demokratîk” avêtine divê biparêze û vê pêvajoyê divê dom bike.

2. Dewlet divê berê her tiştî êdî “Kurdbûna” pirsa Kurd û hebûna welatê wan Kurdistan qebûl bike û dev ji wan helwestên tradisyonel ên ku Kurdan perçeyek ji neteweya Tirk nîşandidin berde. Di vîr de pir giring e ku sînorên cografîk û siyasî yên Kurdistana ku heta nuha di bin dagirkeriya dewletê de ye bên diyarkirin. Ew diyarkirin ji perwerdekariya bi Kurdî heta hemû çareseriyên din ên siyasî pir giring e.

3. Encamên ew siyaseta înkar, kuştin, sirgûnkirin û neheqiyê ya li hember Kurdan divê bên qebûlkirin û wekî dewlet jibo telafîkirina wan helwesteke vekirî bên nîşandayin.

4. Bi vê naskirina “Kurdbûna” pirsa Kurdî û welatê Kurdan, Kurdistan, divê qanûna esasî û qanûnên din bên guherandin û qedexeyiyên (him yên qanûnî, him yên praktîkî) li ser ziman, kultur, nasname û siyaseta Kurdî bên rakirin.

5. Dewlet divê hemû girtiyên siyasî serbest berde û rê li ber yên li dervayê welet in veke. Di vê pêvajoyê de divê gotinên wekî “efûkirin” û “poşmanî” neyên bikaranîn ji ber ku ew riya munaqeşeyên “kî yê kê efû bike” û “kî poşman e” vedike ku ew dikarin bibin sebebên muneqeşeyên bêberhemdar.

6. Hemû “sondên” (ya li dibistanên seretayî, li parlamentoyê, li eskeriyê û hwd.) şovenîst û nîjadperest divê bên rakirin û ger sondên weha pêwist bin ew dikarin li gorî pîvanên demokratîk, vekhevî û civatên pircureyî bên amadekirin.

7. Di dibistanên dewletê (ji dibistana seretayî, yanê “ilkokul”) yên li Kurdistanê de bi haziriyeke maqûl divê perwerdekirina bi zimanê Kurdî bê destpêkirin. Di destpêkê de dikare di heftê de çend dersên Kurdî hebin ku ew ji hemûyan re mecbûrî bin. Pişt re perwerde hemû divê bi Kurdî be, lê heftê çend dersên mecbûrî divê ji bo fêrbûna zimanê Tirkî bin.

8. Divê dezgehên wekî arteşa taybetî, tîmên xisûsî, parêzgerên gundan bê rakirin, dev ji operasyonên heyî bên berdan û ordiya Tirkiyeyê vegere qerargehên xwe. Piştî vegera bo qerargehên xwe awayê mayina Ordiya Tirk li Kurdistanê jî divê li gorî encamên referandûma ku divê di dema navîn de pêk bê tayin bibe.

9. Ji bo gund, mezra û cih û warên wêrankirî ku di encama şerê dehsalên dawîn de hatin hole divê programeke encamdar bê amadekirin; ji bo zerarên kes û malbatan divê tazmînat bê dayin.

Di dema navîn de:

1. Divê dewlet helw bide ku di pey şertên demokratîk û azad de referandûmek pêk bê ku li wir gelê Kurd bi îradeya xwe azad bikaribe li ser pêşeroja xwe di navbera çareseriyên cuda de biryarê bide. Wexta di şertên azad û demokratîk de Kurd li ser pêşeroja xwe xwediyê biryarê bin, encamên referandûmê çi dibin bila bibin, ger rê li ber xwe îfadekirin û xwerêxistinkirina nêrînên ku hindikayî de mane, neyê girtên divê hemû alî îhtirama encaman bigrin.

Gelo ji bo bi dest xistina mafên xwe yên neteweyî û ji bo pêşerojeke bihêz di dema nêzik û navîn de divê Kurd çi bikin?

Di dema nêzîk de:

1. Kurd divê hewl bidin ku dewleta Tirkiyeyê wan daxwazên dema nêzik ên ku min li jor binavkirin û yên wekî wan bicih bîne. Di vê pêvajoyê de divê bê zanîn ku guherandinên ku daxwazên weha hinbêz dikin, ji bo dewleta Tirkiyeyê û raya giştî ya Tirk ne bêproblem in û ji ber vê yekê jî divê mirov hay ji provakasyon û gavên bêwext hebe, nekeve dafika xêrnexwazan.

2. Ji ber ku gava heyî ji bo şikandina hin tabûyan û bi firehî munaqeşekirina pirsa Kurd û Kurdistanê giring e, divê ew aliyên pozîtîf ên vê gavê bi vekîrî bên ziman û piştgirî ji bo wan bê dayin. Kurd divê di vî warî de realîstên vîzyoner bin. Ew perspektîfek e ku qîmet dide hemû gavên (çi biçûk çi mezin) ku xîzmeta çareseriya dadimend, demokratîk û payidar dikin. Ji ber vê yekê mirov dikare wekî prensîb bi vekirî bibêje ku, di bin desthilatdariyên demokratîk de, gavên nuha yên hukûmetê ji înkara berê, otonomiya kulturî ji gavên nuha, otonomiya herêmî ji otonomiya kulturî, federasyon ji otonomiya herêmî, konfederasyon ji federasyon, serxwebûn ji konfederasyonê gaveke siyasî û civakî ya pêşdetir e. Li gorî baweriya min divê bi perpektîfeke weha, beyî ku gavek ji van çareseriyan qurbana yên din bê kirin, pêwist e ku Kurd bikaribin pêvajoja heyî bi pêvajoyên nuh ên din bixemilinîn.

3. Divê Kurd ji bo ku statuya Kurdan, ya welatê wan Kurdistan û dagirkeriya dewleta Tirkiye ya li Kurdistanê bê naskirin, xwediyê helwesteke pir vekirî bin. Di vî warî vatiniyeke taybetî dikeve ser milê partî, rêxistin û kesayetiyên Kurd. Çunkî heta ku navê pirsê rast neyê lêkirin, munaqeşeyên weha her gav dikarin bixetimin û mentalîteye dagirkeriyê xwediyê giranî be.

4. Divê tu partî, rêxistin û kesayetî xwe nexe şûna îradeya azad a gelê Kurd. Pir normal e ku her kes li gorî bîr û baweriya xwe pêşniyaran bîne, lê ew divê sî nexin ser daxwaza îradeya azad a gelê Kurd.

5. Kurd divê giraniyeke taybetî bidin yekitiya nava xwe. Taybetî jî li hember hêzên xêrnexwaz divê Kurd bikaribin bi siyaseteke hevbeş derkevin holê ku doza neteweyî nebe qurbana hin berjewendiyên grûbî û şexsî.

6. Divê hewl bê dayin ku şertên demokratîk û azad pêk bên ku li wir hemû babetên çareseriyê dikarin bi azadî bên ziman. Di vîr de jî Kurd divê bi îsrar bin.

7. Divê hewl bê dayin ku di pêvajoja jiholêrakirina dezgehên wekî arteşa taybetî, tîmên xisûsî, parêzgerên gundan, bidawîanîna operasyonên heyî yên ordiya Tirkiyeyê û vegera ordiyê bo qerargehên xwe de PKK jî çalakiyên li hember ordiya Tirkiyeyê bisekinîne û hêzên xwe bikşîne dervayê sînorên dewleta Tirkiyeyê û heta ku çareseriyeke dadimend, demokratîk û payidar bê dîtin bi qebûlkirina îdareya herêma Kurdistana Başûr li wir bimînin.

Di dema navîn de:

1. Di şertên demokratîk û azad de pêkanîna referandumê gelek vatinî dixîne ser milên partî, rêxistin û kesayetiyên Kurd jî. Divê mirov di vê çareseriya ku îradeya azad a gelê Kurd dixe navenda xwe de bi îsrar be. Form û naveroka pirsên referandûmê bê şik ne hêsan in lê ger niyeta dewletê ne “xirab” be û Kurd jî bi berpirsiyarî tevger bikind ê j iwan re çareserî bên dîtin. Li vir problema herî mezin binavkirina sînorên Kurdistanê ye. Wekî tê zanîn pirsa sînoran, di çareseriyên wekî federasyonê û otonomî de jî li gelek welatan pirseke mezin bûye. Wekî mînak, li Kurdistana Başûr hebûna pirsgirêka Kerkûkê û ya hin cihên din di vî warî de ji bo me Kurdên Kurdistana Bakur jî tijî tecrûbe ye. Lê wekî ku tecrûbeyên li Kurdistana Başûr û li hin welatên din jî nîşan didin, di gel van pirsan jî pêvajoya biryardayina gel a li ser pêşeroja xwe dikare pêşve biçe. Wexta ew helbû, dê hin problemên pirsa ”kî yê di referandûmê de deng bide” jî hel bibin.

Wekî tê zanîn, pirsa dengdanê pirseke nehêsan e û pirseke hin gelên din ên ku bi sedsalan in li Kurdistanê dijîn e jî. Nifûsa mezin a karmendên dewletê yên li Kurdistanê ku ne Kurd in û Kurdên bi dara zora dewletê koçê bajarên Tirkiyeyê kirine jî ji wan pirsan in ku dê di pêvajoja referendûmê (ger pêvajo bigîhîje wê derê) de bên holê. Lê pirsa sînorên yek ji wan pirsên sereke ye. Ji xwe sînorên Kurdistana Bakur ne bellî bin, ew ji bo çareseriyên wekî federasyon û otonomî jî problem in. Ji aliyê din, referandûmên ku li Quebecê û Tîmora Rojhilatê hatine kirin ji bo Kurdan tijî tecrûbe (ji aliyê tespîta dengdaran heta formên pirsên wê) ne. Ew hin munaqeşeyên ku di çapemeniya Tirkiyeyê de di derbarê referandûmê de hatin kirin bi fen û şantaj tijî ne. Referandûm ne ew e ku Kurd ya dê ji Tirkiyeyê veqetin yan jî wexta nexwazin veqetin dê di sîstema îroyin a unîter de bijîn. Ji ber vê yekê, di referandûmeke weha de, herî kêm divê du pirs hebin. Yek ji wan divê ew be ku Kurd di derbarî veqetandinê de (“erê” yan “na”) biryarê bidin. Ya duyem jî ew e ku, ger di encama bersivên pirsa yekemîn de biryara mayina bi Tirkiyeyê re derkeve, divê Kurd bikaribin li ser babeta (konfederasyon, federasyon, otonomî, sîstema merkezî û hwd.) bihevdu re mayina bi Tirkiyeyê re bîryarê bidin. Di referandûmeke weha de, wê demê ger dengek min hebe, ne ku çareseriyên din ji bo Kurdan xerab in, ji bo ku Kurd û Kurdistan nema mexdûrên bahozên Ankarayê bin; çareseriyeke dadimend, demokratîk û payidar pêk be û Kurd bikaribin wekî perçeyek ji netewe û welatê perçekirî bijîn û hereket bikin, di pirsa yekemîn de ez dê dengê ”erê”, yanê dengê xwe ji bo Kurdistaneke serbixwe bikar bînim, û ji bo pirsa duyemîn jî ez dê dengê xwe ji bo konfederasyon/federasyonê (girêdayî kijan ji wan herduyan wekî tercîh hebe) bikar bînim.

Ger ew referandûm di şertên demokratîk de hatibe kirin, encamên wê ne bi dilê min bin jî, yanê ger dervayê serxwebûn û konfederasyon/federasyonê riyeke din hatibe tercîh kirin jî, wekî kesayetiyek Kurd dê ji bo min ew encam meşrû bin, lê ez dê bi awayên demokratîk, beyî ku li hember destketinên heyî bim, ji bo armancên xwe yên dûrûdirêj jî kar bikim. Li gorî baweriya min, ev perspektîf, perspektîfeke realîst a vîzyoner e ku dikare civat û welatê Kurdan, beyî ku vîzyonên siyasî bide aliyekê, ji nuha ve gav bi gav ava bike.

Osman Aytar kî ye?

Osman Aytar, di sala 1960î de li Kurdistana Bakur li bajarê Sêwregê (Siverek) hatiye dinyayê. Xwendina xwe ya seretayî û navendî li Sêwregê, ya lîseyê li Adıyaman-Besniyê temam kiriye. Di sala 1982yan de ji ber sebebên siyasî dev ji Fakulteya Tibê ya Diyarbekirê berdaye û derketiye derveyî welêt û li Swêdê bicih bûye. Di hin partiyên Kurdistana Bakur de di organên birêvebir de kar kiriye. Di sala 1986an ji bo karê siyasî vegeriyaye welêt û di salên 1990 û 1993yan de du caran ji bo xebata xwe ya siyasî û rewşenbirî hatiye girtin. Demek berpirsiyariya giştî ya rojnameya Medya Güneşi ku li Istanbulê der diket kiriye. Ji bo du nivîs û axaftineke xwe 6 sal cezayê hepsê girtiye û ji ber vê yekê careke din di sala 1994an de derketiye derveyî welêt û vegeriyaye Swêdê.

Aytar, piştî wegera bo Swêdê li Unîversîteya Stockholmê dest bi xwendina sosyolojiyê kiriye, di sibata 2007an de doktoraya xwe di beşa sosyolojiyê de temam kiriye û bûye doktorê sosyolojiyê. Aytar, nuha li Swêdê dimîne û li Unîversîteya Stockholmê, li Xwendingeha blind a Malardalenê û li Ûnîversîteya Uppsalayê wekî lêkolîner û mamoste kar dike. Aytar, di sala 2000î de, ji bo hin pirs û pirsgirêkên jîngeha Kurdistanê, bi nave Foruma Jîngeha Kurdî (www.kurdforum.com) rûpeleke înternetê avakiriye. Aytar, endamê Komeleya Nivîskarên Kurd li Swêdê û Yekîtiya Nivîskarên Swêdê ye. Aytar, zewicî ye û du zarokên wî hene.

Berhem:
Beyî bi dehan gotarên ku di kovar û rojnameyên Kurdan de bi Kurdî û Tirkî û hin gotarên ku bi munasebeta lêkolîneriya li ûnîversîteyên Swêdê bi Swêdî derketine kitêbên Aytarî yên ku hatine weşandin ev in:

Mångfaldens organisering: Om integration, organisationer och interetniska relationer i Sverige (Birêxistinkirina pircureyî: Li ser întegrasyon, rêxistin û têkiliyên înteretnîkî ên li Swêdê), teza doktorayê ya li Universîteya Stockholmê, 2007, Swêdî.
Integration i mångfald: en studie av sex invandrargruppers upplevda integration i Sverige (Întegrasyona li pircureyî: Lêkolînek li ser serpêhatiya întegrasyonê ya şeş grûbên biyanî ili Swêdê), lêkolîn, 1999, Swêdî.
Kurdistana Bi Fîftî-fîftî, hevpeyivîn,1995, Kurmancî.
Hamidiye Alaylarından Köy Koruculuğuna (Ji Alayên Hemîdiyê Heta Parastvanên Gundan), lêkolîn, 1992, Tirkî.
Kürdün Makûs Talihi ve Güneydoğu Anadolu Projesi (Bextreşiya Kurdan û Projeya Anadolûya Başûrê Rojhilat), lêkolîn, 1991, Tirkî.

 

(çavkaniya giştî: HAWAR NET.com)
 


 

      Biçe Jora Rûpelê                                                                                                        Hemû naveroka beşa Nûçe »

Hemû naveroka beşa Nûçe »

Hûn jî dikarin gotar an jî lêkolînê xwe bişînin