Gotar

lêgerîn >> têkîlî >>

kunye >>

  Rûpela Serî         Gotar       Lêkolîn       Nûçe       Belge       Servîs       Arşîw       Kunye                                      

Nêrînek li kurtedîroka Radyogeriya Kurdî

SERHAD B.RÊNAS

Weşandin:12 Tebax, 2009

Radyo tê wateya danêr û girtiyara pêlên elektomagnetîk.

Radyo tê wateya danêr û girtiyara -ji bo weşandina deng û muzîk- ser mesafeyên mezin bi awayeya pêlên elektromagnetîk e.

Lê ev peyv di sala 1921'an kete jiyana rojane a mirovan.

Weşana pêşî ya weşana radyoyê a ji bo guhdarvanan di sala 1921'an de li Emerîkayê pêk hat.

1922'an de jî li Brîtanyayê BBC dest bi weşana radyoyê kir. Radyo bi hê di destpêka xwe de bû amûra herî girîng a ragihandin û veguheztina agahiyan. Pêy hev makînayên radyoyê derketin û pêşketin. di vê navberê de weşangeriya radyoyê jî pêşket bû amûra nstandina nûçeyan, guhdarî kirina muzîk û şanoyên radyoyê.

Cîhaza radyoyê bi pêşketina teknolojiyê biçûktir bû kete bêrika herkesî. Di salên dawî bi pêşketin û berfirehtir bûna medyayê radyo jî xwe guhert. Radyoyên tematîk ên nûçeyî, ji bo muzikê an jî sporê derketin. Her çiqas bi derketina înternetê û pêşketina weşangeriya televizyon û videoyan radyo wekî berê ne bihêz be jî hê jî yek amûrê herî girîng ya medyayê ye.

Destpêka Radyovanîya Kurdî

Her çiqas alavên radyoyê berîya salên 1930’î de ne hatibe Kurdistanê jî yekem weşanên radyovanîya Kurdî di navbera salên 1923 û 1929’dan de li herêma xweser a Kurdan li Yekîtîya Sovyetan de destpêkir.

Lê gorî zanyariyekê yekem weşana radyoyê bi zimanê Kurdî radyoya Şark el-Adna(Radyoya Ereban ya Rojhilata Nêzik) ku li Jaffayê alîyê Brîtanya ve hatibû damezirandin de destpêkiriye.

Lê ji xeynî Edmond’s (Kovara Hawar jî tevde –ku Hawar de derbarê radyoyên Kurdî ên vê demê car car agahî dihat dayîn) tu agahîyek di çavkanîyen din de derbarê vê radyoyê de nîne.

Weşana herî birekûpêk a bi Kurdî li paytexta Ermenîstanê, li bajarê Erîwanê di sala 1930 yî de dest pê kir. Ev weşan di sala 1938 an de hate girtin. Di sala 1950 yî de cardin dest bi weşanê kir. Bi damezrandina dewleta Îsralê re jî di sala 1958 an de Radyo Heyfa bi çar zaravayên kurdî dest bi weşanê kir û ev weşan heta îro jî berdewam e. Radyoya Bexda di sala 1958 an de dest bi weşanê kir û hê jî berdewam e. Radyo Îran jî di sala 1960 î de dest bi weşana bi kurdî kir û ew jî dom dike

Piştî şerê Cihanê Dûyem, Kurdî jî tevde bo gelek zimanên rojhilata navîn delfeta weşangerîya radyoyê derketibû. Di yekem radyoyê ku li Iraqê ji layê Hikumeta Iraqê ve hatibû damezirandin de rojane bi qasê 15 xulek bernameya Kurdî jî dest bi weşandinê hatibû kirin.

Hata salên 1950î maweya weşanên Kurdî di radyoya Bexdayê de bûbû seatek.(Hata salên 1980î maweya weşanên Kurdî gihîşt 14 saetan) Di sala 1941’an de Hikumeta Fransayê bi şerê Cihanê re pêywend radyoyeke bi navê radyoya Levant avakir. Di vê radyoyê de jî di hefteyê de dû caran 30 nîv saet weşanê bi zimanê Kurdî jî hat kirin û weşanê vê radyoyê heta sala 1946ê domkir ku piştî vê demê rêveberina radyoyê Lûblanê re hat dewr kirin.

Beşa Kurdiya Radyoya Beyrûtê sala 1941-ê de ji aliyê Kamuran Bedirxan û bi alîkariya dewleta Fransayê hat damezirandin. Ew radyo beşek ji radyoya fermî ya Lubnanê bû û di nava hefteyê de tenê du rojan û bi qasî 30 deqeyan weşan dikir. Dr. Nûreddîn Zaza jî li ser pêşniyara nemir Mîr Kamuran Bedirxanî di radyoyê de bi cîh dibe û dest bi xebatê dike. Weşana wê radyoyê heta 1946ê dewam kir.

Di destpêka sala 1942-yê de ji aliyê dewleta Brîtanyayê Radyoya Heyfa a li Felestînê beşa KurdÎ hate vekirin û çend rewşenbîrên kurd wek Remzî Qezazî, Ebdulla Goranî, Refîq Çalakî tê de dixebitin. Piştî bi dawî bûna şerê cîhanê yê duyemîn weşana wê radyoyê jî hate rawestandin.

Navbera salên 1950 û 1990’an de

Bi taybetî piştî rûxandina rejîma monarşiya a Iraqê di sala 1958an de bandora weşanên beşa Kurdî ya radyoyê Bexdeya gelek mezin bû. Lê piştî salnên 1960î ku komara Iraqê gav bi gav ber bi azadîyan digirt bi vê rewşê re girêdayî weşana Kurdî ya radyoya Bexdayê jî lawaz bû. Dijî vê lawazîyê rojnameyên Hetaw û Xebat de nerazîbûn dihat nîşandan. Heta behsa avakirina radyoyek serbixwe dihat kirin.

Piştî vê demê bi xurt bûna şerê neteweyîya Kurdî li başurê Kurdistanê gelek Kurd radyoyên xwe avakirin.Weşanên wan radyoyan bi destên Pêşmergeyên dilsoz a Kurdistanê dihat kirin.

Radyo Dengî Kurdistan piştî 1974an (ji nû ve destpêbûna şerê bi rejîma Iraqê re) hat avakirin.

Her wiha Radyoya YNK’yê sala 1983an dest bi weşanê kiribû.

Li Kurdistana Rojhilat û li Îranê yekem weşanê radyoyê cara yekem car herêma xweser a Azerbaycanê radyoya Tebrîzê de destpêkir. Di sala 1946 de bi damezirandina Komara Kurdistanê radyoyek fermî jî bi zimanê Kurdî dest bi weşanê kiribû.Radyoya Komara Kurdistan bi peyam .û xwestekên neteweyîya gelê Kurd di raya giştîya Cihanê de gelek deng veda.Îran bo bangeşeyê dijî Kurdan dest bi xebatan kir.Hikumeta Îranê 1951ê de li Sîneyê radyoyek damezirand û bi vê radyoyê bi zimanê Kurdî û Farisî propagandaya Dewleta Îrane dihat kirin.

1957ê de encama pêşketinên politîk de Mısır bi radyoya Qahîreyê li dijî Iraqê dest bi weşanên radyoyê kir.Di radyoya Qahîreyê weşanên Kurdî jî dihat kirin.Di wan weşanan de stran,helbest û bernameyên netewperestî dihat kirin.Armanca Mısırê bikaranînê Kurdan li dijî Îran û Iraqê bû.Li ser vê yekê Hikumeta Îranê 7 mîlyon dolar bo xebatên rayedana Kurdan û destpêkirina weşanên Kurdî di radyoya Tehranê de terxan kir.

Bi giştî Li Îranê

Radyoya Tehranê (Seatek)

Radyoya Kermanşahê (3,5 Saet)

Radyoya Razaiyeh (Seatek)

Radyoya Senendec (4 Saet)

Radyoya Maşhad (Nîv Saet)

weşanên Kurdî dikirin.Armancên wan hemû radyoyayan hêsanî kontrol kirina Kurdan bû. Di wan radyoyande herî zêde zaravaya Kurmancîya Jêr(Soranî) piştre jî Kurmancîya Jor dihat bikaranîn.Her wiha weşanên wan radyoyan bo pêşîgirtina pêşketina zimanê Kurdî bi Kurdîyekê pirr xirab dihat kirin.Takstên weşanan bi peyvên Farsî tije bû.

Li Îranê Kurd di demên cûda da li gor xurt bûna têkoşînê radyoyên xwe bi veşartî avakiribûn.

Dengî Şorişî Kurdistan (Sala 1983an de destpêkir.)

Dengî Kurdistanê Îran (Sala 1983an de destpêkir.)

Dengî Kurdistan(PDK-Îran) (Sala 1963an de destpêkir.)

Li Tirkîye tu car bi avayekî dirûst weşanên Kurdî pêknehat.Tirkîye bo rayedana Kurdan weşanên bi Kurdî çênedikir.Ji ber ku dewleta Tirk hebûna Kurd qebûl nedikir,Kurd “Tirkên çîyayî” bûn û diviya bû ku “Tirkên çîyayî” fêrî “Tirkîya bajarî” bûna.

Li Ermenîstanê (ve demê de girêdayî Rûsyaya Sovyet bû) salên 1950î de di Radyoya Êrîvanê de weşanên Kurdî dest bi kiribû.Weşanên Radyoya Êrîvanê bi temamî zarava Kurmancî dihat kirin.Di Radyoya Êrîvanê de gelek dengbêj û stranbejên Kurd wek Mihemed Arif Cizrewî, Kawis Axa, Hesen Cizrewî, Hesen Zîrek, MeyremXan û gelek dengbêj û stranbejên bi navûdeng gihan û vê radyo pêşketin û belav bûna mûzika Kurdî de roleke bingehîn lîst. Radyoya Erîvanê beşa Kurdî bi xebat û keftûleftên giran ên kesên wekî Heciyê Cindî, Emînê Evdal, Casimê Celîl û Xelîl Muradov di sala 1955an da dest bi weşana xwe kir. Bi taybetî keda Casimê Celîl û Xelîl Muradov şayanî pesindanê ye. Casimê Celîl yekem berpirsiyar e radyoyeyê. Piştî wî, dema berpirsiyariya Xelîl Muradov e, ku 20 salî berpirsiyarî kiriye. Eznîva Reşîd ku jina Xelîl Muradov e piştî bêjer ango spîkeriya 20 salan di sala 1980’yî de ji ber temendirêjiya xwe dest ji karê radyoyê dikişîne.

Di dema Casimê Celîl û Xelîl Muradov da radyo dibe deng, bilûr û awaza bi sedan dengbêj û sazbendên navdar ên wekî Gerabetê Xaço, Şeroyê Biro, Seîdê Şamedîn, Reşîdê Baso, Memê Kurdo, Efoyê Esed, Egîdê Têcir, Memoyê Silo, Şibliyê Çaçan, Xana Zazê, Asa Evdile, Belga Qado, Hovhannes Badalyan, Aram Dîkran, Feyzoyê Riza, Egîdê Cimo, Xelîlê Evdile û Şamilê Beko hwd..

Li rojhilata Kurdistanê jî Radyoya Sine 1952yê de ji aliyê hêza leşkeriya Îranê hat damezirandin. Kesên weke Elî Elburzî, Hesen Surî ( Kamkar), Îbrahîm Fetahî, têde stiran digotin û bername pêşkêş dikirin.

Di diasporaya Kurd de yekem weşanê Kurdî di radyoya Avusturalyê de destpêkir(1982). Her wiha liswedê jî bi avayekî fermî weşanên radyoyê bi zimanê Kurdî hebû.

Di dawîya salên 1980an de bi giştî rojane li Iraq û başurê Kurdistanê 17 saet,li Îran û Rojhilatê Kurdistanê 18,30 saet,li Rûsyaya Sovyetê de 2 saet û li Ewrûpayê nîv saet weşanên bi zimanê Kurdî dihate kirin

Piştî salên 1990’î

Sala 1992an de VOA(Dengê Emerîka) de bi zimanê Kurdî dest bi weşanê kir.Vê demê de vebûna vê radyoya di serî de Tirkan gelek dijmînên Kurdan nerihat kir. Di 4ê Cotmeha 1992an de bi biryara dîrokî ya Parlemena Neteweyîya Kurdistanê re “Dewleta Federe ya Kurdistan” hat îlan kirin. Bi vê pêşketina dîrokî re Kurdistanek Azad çê bû bi giştî Medyaya Kurdî bi taybetî radyovanîya Kurdî bingeha pêşketinê pêkhat. Di demekê kin de berê radyoya Hikumeta Kurdistan û radyoyên PDK û YNK piştre jî dor bi dor radyoyên taybet hat vekirin.

Salên 2000î

Radyovanîya Kurdî li ser satalaytê di salên 2004 û 2005ê de pêşketinek girîng çê bû.

Radyoyên Radyo Dengê Mezopotamya, Kurdistan Radio, Dengê Gelî Kurdistan, Radyo Rojhilat, Radyo, Rojava, Radyo Duhok, Zagros Radyo, Komala, Newa Kurd Radio û gelek radyoyên din cihên xwe di nav medyaya Kurdî de girtin.

Niha Başûrê Kurdistanê li ser pêla FM gelek radyoyên Kurdî heye. Niha ser satalaytê ji dehî zêdetir radyoyên Kurdî hene.

Her wiha dewleta Tirk jî radyoyeke Kurdî bi navê Radyo 6 vekir.

Li Îranê jî ji aliyê radyoya dewleta Îranê ve weşana Kurdî dewam dike. Di dezgeha ragihandinê a fermî a DYE “Dengê Emerîka” û radyoya fermî a Rûsya û Gucistanê de jî beşên Kurdî hene.

Bi zêde bûna hejmara Kurdan a li Ewrûpayê di gelek radyoyên dewletê a welatên Ewrûpayê de beşên Kurdî vebûn.

Li bakûrê Kurdistanê hin radyoyên herêmî jî -wekî Gun Radyo- weşana Kurdî dikin û bi taybetî di gihandina muzika Kurdî ji gel re gellek bibandorin. Radyoyên ku li ser înternetê jî weşan dikin hene.

Bandora Radyoyan di zimanê Kurdî de

Radyoyên Kurdî di pêşketin, parastin û standartize kirina zimanê Kurdî de rolên mezin leystîn.Belam Kurd bimecbûrî ji pêşxistina zimanê Kurdî zêdetir bo azadîya Kurdistan û bo vê yekê jî xebatên sîyasî pêşde bû. Ji ber vê yekê jî weşanên radyoyên Kurdî jî bi vê alî de dihat meşandin.

Lê dîsa jî peyvên wek îstge, bêtel, dengûbas, şepol, birûske, gogir, bername, nûçe, şandiyar û gelek peyvên din ku ji alîya kovarên Hawar, Gelawêj û Niştiman ve pêşkeşî zimanê Kurdî hatibû kirin di radyoyên Levant, Şark El Adna de birêkûpêk dihat bikaranîn. Her wiha tesîra radyoyên Kurdî bi taybetî xalkê bakurê Kurdistanê ku zimanê wan bi her avahî hatibû qedexe kirin de gelek zêde bû.

Kêşeyên Radyovanîya Kurdî û Ayînde

Wekî keşeya giştî ya Medyaya Kurdî,di radyovanîya Kurdî de jî bêreklamî keşeyeke mezin e. Heta salên 1990î tu weşanê Kurdî de reklam nehatîye weşandin. Ev yek jî bûye egera pêşneketina radyovanîya Kurdî bi taybetî alîyê teknîkî de.

Hin Radyoyên Kurdî ên niha

Hûn dikarin ji ser navnîşana www.medyayakurdi.com bigêhêjin gelek radyoyên kurdî.

serhadbrenas@yahoo.com
(çavkanî: HAWAR NET.com)
 



 

      Biçe Jora Rûpelê                                                                                                        Hemû naveroka beşa Gotar »

Hemû naveroka beşa Nûçe »

Hûn jî dikarin gotar an jî lêkolînê xwe bişînin